ხელმოწერა ხელშეკრულების სიცოცხლის მხოლოდ პირველი ეტაპია — სავალდებულო ძალას მას რატიფიცირება ანიჭებს.
ხელშეკრულებას ხელს აწერს აღმასრულებელი ხელისუფლება, მაგრამ ქვეყნისთვის სავალდებულო ძალას მას პარლამენტი აძლევს. სწორედ ამ გამიჯვნაშია საერთაშორისო ხელშეკრულების კონსტიტუციური ლოგიკა — და ის, თუ რატომ შეიძლება უცხოურ კონტრაქტორთან დავაში ქართულ სასამართლოში პირდაპირ ხელშეკრულების ნორმას დაეყრდნოთ.
ორი სხვადასხვა ეტაპი
ხელშეკრულებას საქართველოს სახელით დებს პრეზიდენტი მთავრობის თანხმობით ან პრემიერ-მინისტრი (კონსტიტუციის 52-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი და 55-ე მუხლის მე-3 პუნქტი). ეს ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ ხელშეკრულება ქვეყნის სამართლის ნაწილი გახდა.
მეორე ეტაპი პარლამენტს ეკუთვნის: რატიფიცირებას, დენონსირებას და გაუქმებას ახორციელებს პარლამენტი სრული შემადგენლობის უმრავლესობით (47-ე მუხლის პირველი პუნქტი). ხელმოწერა პოლიტიკური ნაბიჯია, რატიფიცირება — სამართლებრივი.
როდის არის რატიფიცირება სავალდებულო
გარდა იმ შემთხვევისა, როცა რატიფიცირებას თავად ხელშეკრულება ითვალისწინებს, კონსტიტუციის 47-ე მუხლის მე-2 პუნქტი ხუთ სავალდებულო შემთხვევას ასახელებს. ესენია ხელშეკრულებები, რომლებიც:
- ითვალისწინებს საერთაშორისო ორგანიზაციაში ან სახელმწიფოთაშორის კავშირში საქართველოს შესვლას;
- სამხედრო ხასიათისაა;
- ეხება სახელმწიფოს ტერიტორიულ მთლიანობას ან სახელმწიფო საზღვრის შეცვლას;
- დაკავშირებულია სახელმწიფოს მიერ სესხის აღებასთან ან გაცემასთან;
- მოითხოვს შიდასახელმწიფოებრივი კანონმდებლობის შეცვლას ან ნაკისრ ვალდებულებათა შესასრულებლად აუცილებელი კანონების მიღებას.
ბოლო პუნქტი პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად მოქმედებს: ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების, საინვესტიციო დაცვის, სამართლებრივი დახმარებისა და ექსტრადიციის ხელშეკრულებები თითქმის ყოველთვის საჭიროებს შიდა კანონმდებლობასთან შეჯერებას.
სამი მეოთხედი — ერთადერთი გამონაკლისი
ხმათა გაზრდილი ზღვარი მხოლოდ ერთ კატეგორიას ეხება. ტერიტორიულ მთლიანობასა და სახელმწიფო საზღვრის შეცვლას შემხებელი ხელშეკრულების რატიფიცირება, დენონსირება და გაუქმება მოითხოვს პარლამენტის სრული შემადგენლობის არანაკლებ სამი მეოთხედის მხარდაჭერას. დანარჩენ ოთხ შემთხვევაზე ჩვეულებრივი უმრავლესობა კმარა.
საკონსტიტუციო კონტროლი — ბლოკირების მექანიზმი
თუ საკონსტიტუციო სასამართლოში შეტანილია სარჩელი ან წარდგინება ხელშეკრულების კონსტიტუციურობის თაობაზე, რატიფიცირება დაუშვებელია სასამართლოს გადაწყვეტილების გამოტანამდე (47-ე მუხლის მე-4 პუნქტი). სარჩელის უფლება აქვთ პრეზიდენტს, მთავრობას ან პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთ მეხუთედს (60-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი). ეს არის იშვიათი შემთხვევა, როცა ოპოზიციურ უმცირესობასაც კი შეუძლია პროცესის დროებით შეჩერება.
ხელშეკრულებები, რომლებიც რატიფიცირებას არ საჭიროებს, მაინც უნდა გადაეცეს პარლამენტს (47-ე მუხლის მე-3 პუნქტი) — საპარლამენტო კონტროლი სრულად არასდროს ითიშება.
რა ძალა აქვს რატიფიცირებულ ხელშეკრულებას
კონსტიტუციის მე-4 მუხლის მე-5 პუნქტის თანახმად, საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებას, თუ იგი არ ეწინააღმდეგება კონსტიტუციას ან კონსტიტუციურ შეთანხმებას, უპირატესი იურიდიული ძალა აქვს შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტის მიმართ. ანუ კანონზე მაღლა — დიახ; კონსტიტუციაზე მაღლა — არასოდეს.
| რას ნიშნავს ეს პრაქტიკაში: თუ ქართული კანონი და რატიფიცირებული ხელშეკრულება ერთმანეთს ეწინააღმდეგება, სასამართლომ ხელშეკრულება უნდა გამოიყენოს. სწორედ ამიტომ არის ორმაგი დაბეგვრის ან საინვესტიციო დაცვის ხელშეკრულებაზე მითითება ხშირად უფრო ძლიერი არგუმენტი, ვიდრე შიდა კანონმდებლობის ნორმა — ოღონდ ჯერ უნდა შემოწმდეს, კონკრეტულ სახელმწიფოსთან ხელშეკრულება მოქმედებს თუ არა და გავლილი აქვს თუ არა რატიფიცირება. |
დასკვნა
საერთაშორისო ხელშეკრულება არ არის მხოლოდ დიპლომატიური დოკუმენტი — ის ქვეყნის მოქმედი სამართლის ნაწილია, კანონზე მაღალი ძალით. სანამ უცხოურ პარტნიორთან ურთიერთობაში მხოლოდ ქართულ კანონმდებლობას დაეყრდნობით, ღირს შემოწმდეს, ხომ არ არსებობს მოქმედი ორმხრივი ხელშეკრულება, რომელიც საკითხს სხვაგვარად აწესრიგებს.
ნიკოლოზ ფხალაძე
ადვოკატი · დამფუძნებელი, მმართველი პარტნიორი
ალ. ყაზბეგის გამზ. 24გ, AXIS, მე-10 სართული, თბილისი · +995 597 117 795 · www.pkhaladze-law.ge
