| საქართველოში არსებული წყაროდან მიღებული შემოსავალი: საგადასახადო კოდექსის 104-ე მუხლი |
ერთი კითხვა წყვეტს საქმეს: სად წარმოიშვა შემოსავალი — და არა სად გადაირიცხა თანხა.
104-ე მუხლი საგადასახადო კოდექსის ერთ-ერთი საკვანძო ნორმაა: ის ადგენს, რომელი შემოსავალი ჩაითვლება საქართველოში არსებული წყაროდან მიღებულად. სწორედ ეს განსაზღვრავს საქართველოს დაბეგვრის იურისდიქციის ტერიტორიულ საზღვარს — და არარეზიდენტისთვის ის უბრალოდ საზღვარი კი არა, თავად დასაბეგრი ბაზაა.
ორსაფეხურიანი ლოგიკა: ჯერ რეზიდენტობა, მერე წყარო
საშემოსავლო და მოგების გადასახადის ნებისმიერი ანალიზი ორი კითხვით იწყება.
პირველი: პირი რეზიდენტია თუ არარეზიდენტი? ფიზიკური პირისთვის ამას კოდექსის 34-ე მუხლი წყვეტს — ძირითადი კრიტერიუმია საქართველოში ფაქტობრივად ყოფნა 183 დღე ან მეტი ნებისმიერი უწყვეტი 12 კალენდარული თვის პერიოდში. მეორე: შემოსავალი საქართველოში არსებული წყაროდან არის მიღებული თუ არა? ამას წყვეტს 104-ე მუხლი. |
შედეგი პრინციპულად განსხვავებულია. რეზიდენტისთვის წყაროს საკითხი ძირითადად შეღავათებისა და უცხოეთში გადახდილი გადასახადის ჩათვლის კონტექსტში დგება. არარეზიდენტისთვის კი კოდექსი პირდაპირ ადგენს, რომ მისი ერთობლივი შემოსავალი შედგება საქართველოში არსებული წყაროებიდან მიღებული შემოსავლებისგან — ანუ 104-ე მუხლი მისთვის დასაბეგრი ბაზის მთელ პერიმეტრს ხაზავს.
ჩამონათვალის მეთოდი
კოდექსი ზოგადი, აბსტრაქტული განმარტების ნაცვლად კატეგორიების ჩამონათვალს იყენებს: 104-ე მუხლის პირველი ნაწილი ქვეპუნქტების სახით ჩამოთვლის შემოსავლის იმ სახეებს, რომლებიც საქართველოში არსებული წყაროდან მიღებულად მიიჩნევა. თითოეულ კატეგორიას საკუთარი მიმაგრების კრიტერიუმი აქვს — ზოგს საქმიანობის ფაქტობრივი ადგილი, ზოგს გადამხდელი პირის რეზიდენტობა, ზოგს ქონების ან აქტივის მდებარეობა.
რამდენიმე მაგალითი, რომელიც კარგად აჩვენებს ამ განსხვავებულ ლოგიკას:
- დაქირავებით მუშაობა — შემოსავალი საქართველოში არსებული წყაროდან მიღებულად ითვლება, თუ სამუშაო საქართველოში სრულდება. მნიშვნელოვანია სამუშაოს შესრულების ადგილი და არა ის, სად რიცხავს ხელფასს დამქირავებელი;
- წილის რეალიზაცია — საქართველოს საწარმოს კაპიტალში წილის გასხვისებით მიღებული ნამეტი შემოსავალი ქართული წყაროსია, თუნდაც გამყიდველი და მყიდველი ორივე უცხოელი იყოს;
- საერთაშორისო გადაზიდვა და ექსპედიცია — ცალკე ქვეპუნქტით მოწესრიგებული, პრაქტიკულად ყველაზე დავიანი კატეგორია.
საერთაშორისო გადაზიდვის მაგალითი
აქ გადამწყვეტია მარშრუტი და არა კონტრაგენტის ვინაობა. კოდექსის ტერმინთა განმარტების მიხედვით, საერთაშორისო გადაზიდვაა სხვადასხვა სახელმწიფოში მდებარე ორ პუნქტს შორის განხორციელებული გადაზიდვა, რომელთაგან ერთ-ერთი საქართველოა. ხოლო გადაზიდვა მხოლოდ საქართველოს ფარგლებს გარეთ მდებარე პუნქტებს შორის — არა.
არარეზიდენტი გადამზიდის მიერ ბაქო–თბილისის მიმართულებით გაწეული მომსახურების შემოსავალი ქართული წყაროსია და გადახდის წყაროსთან იბეგრება; ორ უცხოურ პუნქტს შორის გადაზიდვა კი — არა. შემოსავლების სამსახურის მეთოდური მითითებით, იმავე წესით ფასდება ექსპედიტორის მიერ გადაზიდვის ორგანიზებით მიღებული შემოსავალიც.
რატომ არის ეს კვალიფიკაცია ასე მნიშვნელოვანი
პასუხი მექანიზმშია. არარეზიდენტის მიერ საქართველოში არსებული წყაროდან მიღებული შემოსავალი, რომელიც მის მუდმივ დაწესებულებას არ მიეკუთვნება, იბეგრება გადახდის წყაროსთან — ანუ გადასახადის დაკავებისა და ბიუჯეტში გადარიცხვის ვალდებულება ეკისრება ქართველ გადამხდელს, როგორც საგადასახადო აგენტს. სწორედ ამიტომ არის 104-ე მუხლის ანალიზი უპირველესად ქართული მხარის რისკი: თუ თანხა უცხოელ კონტრაგენტს გადაერიცხა გადასახადის დაკავების გარეშე, პასუხისმგებლობა ქართულ კომპანიას დაეკისრება.
სურათს ცვლის მუდმივი დაწესებულების არსებობა. თუ არარეზიდენტი საქართველოში ეკონომიკურ საქმიანობას მუდმივი დაწესებულების მეშვეობით ახორციელებს (კოდექსის 29-ე მუხლი), მისი შემოსავალი ამ დაწესებულებას მიეკუთვნება და დაბეგვრის რეჟიმიც სხვაა. ამიტომ პრაქტიკული თანმიმდევრობა ასეთია: ჯერ მუდმივი დაწესებულების საკითხი, შემდეგ — გადახდის წყაროსთან დაბეგვრა.
| მთავარი გამონაკლისი — საერთაშორისო ხელშეკრულება: კოდექსის მე-2 მუხლის მე-7 ნაწილის თანახმად, გადასახადით დაბეგვრასთან დაკავშირებულ საკითხზე პარლამენტის მიერ რატიფიცირებულ და ძალაში შესულ საერთაშორისო ხელშეკრულებას უპირატესი იურიდიული ძალა აქვს კოდექსის მიმართ. ეს ნიშნავს, რომ მაშინაც კი, როცა შემოსავალი 104-ე მუხლით ქართული წყაროსია, ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების ხელშეკრულებამ შესაძლოა დაბეგვრის უფლება მთლიანად მეორე სახელმწიფოს გადასცეს ან განაკვეთი შეზღუდოს. ამიტომ ანალიზი 104-ე მუხლით არ სრულდება — ის სრულდება შესაბამის ქვეყანასთან მოქმედი ხელშეკრულების შემოწმებით. |
რა უნდა შემოწმდეს კონკრეტულ ოპერაციაზე
- კონტრაგენტი რეზიდენტია თუ არარეზიდენტი;
- შემოსავალი 104-ე მუხლის რომელ კატეგორიაში ხვდება და რა კრიტერიუმით — საქმიანობის ადგილით, აქტივის მდებარეობით თუ გადამხდელის რეზიდენტობით;
- წარმოეშვა თუ არა არარეზიდენტს საქართველოში მუდმივი დაწესებულება;
- არსებობს თუ არა შესაბამის სახელმწიფოსთან ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების ხელშეკრულება და რას ადგენს ის შემოსავლის ამ სახეზე;
- ვის ეკისრება გადასახადის დაკავება და რა განაკვეთით.
დასკვნა
104-ე მუხლი მარტივ, მაგრამ ხშირად უგულებელყოფილ ჭეშმარიტებას ადგენს: მნიშვნელობა აქვს იმას, სად წარმოიშვა შემოსავალი, და არა იმას, სად გაფორმდა ხელშეკრულება ან რომელი ბანკიდან გადაირიცხა თანხა. ამ კვალიფიკაციის გაკეთება ანგარიშსწორებამდე ქართული კომპანიის ინტერესია — შედეგზე პასუხს სწორედ ის აგებს.
ვინაიდან მუხლის ჩამონათვალი პერიოდულად იცვლება, კონკრეტულ ოპერაციაზე ყოველთვის უნდა შემოწმდეს ნორმის მოქმედი რედაქცია.
ნიკოლოზ ფხალაძე
ადვოკატი · დამფუძნებელი, მმართველი პარტნიორი
ალ. ყაზბეგის გამზ. 24გ, AXIS, მე-10 სართული, თბილისი · +995 597 117 795 · www.pkhaladze-law.ge
