საგადასახადო კოდექსის 21-ე მუხლის განმარტება
ბიზნესის დაწყებისას ყველაზე ხშირად დასმული კითხვაა: რა ფორმით დავრეგისტრირდე? პასუხი მხოლოდ კომერციულ მოსაზრებაზე არ არის დამოკიდებული — მას სამართლებრივი შედეგიც აქვს. საქართველოს საგადასახადო კოდექსის 21-ე მუხლი განსაზღვრავს, თუ ვინ ითვლება საწარმოდ — და, შესაბამისად, ვის მიმართ ვრცელდება საწარმოსთვის დადგენილი საგადასახადო რეჟიმი.
ვინ ითვლება საწარმოდ
21-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საწარმოდ ითვლება ის წარმონაქმნები, რომლებიც ახორციელებენ ეკონომიკურ საქმიანობას ან შექმნილი არიან ეკონომიკური საქმიანობის განსახორციელებლად. კონკრეტულად:
- საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად შექმნილი იურიდიული პირები (შპს, სს, სპს, კს, კოოპერატივი);
- უცხო ქვეყნის კანონმდებლობით შექმნილი კორპორაციები, კომპანიები, ფირმები და სხვა მსგავსი წარმონაქმნები — მიუხედავად იმისა, აქვთ თუ არა იურიდიული პირის სტატუსი; ასევე უცხოური საწარმოს მუდმივი დაწესებულება;
- გაერთიანებები, ამხანაგობები და სხვა მსგავსი წარმონაქმნები, რომლებიც წინა ორ კატეგორიაში არ ხვდება.
კრიტერიუმი ფორმა კი არა — ფუნქციაა
ნორმის მთავარი ლოგიკა ისაა, რომ საწარმოს განმსაზღვრელი ნიშანი მისი სამართლებრივი ფორმა ან რეგისტრაციის ფაქტი არ არის. კრიტერიუმია ეკონომიკური საქმიანობის განხორციელება — ან ასეთი მიზნით შექმნა. სწორედ ამიტომ ხვდება ამ ცნებაში უცხოური წარმონაქმნიც, რომელსაც იურიდიული პირის სტატუსი შესაძლოა საერთოდ არ ჰქონდეს. ეს არის საგადასახადო სამართლისთვის დამახასიათებელი სუბსტანციის უპირატესობა ფორმაზე.
გამონაკლისი: ინდივიდუალური მეწარმე
21-ე მუხლის მე-2 ნაწილი პირდაპირ ადგენს: საწარმოს არ მიეკუთვნება ინდივიდუალური მეწარმე. ეს შემთხვევითი არ არის და სისტემურად უკავშირდება „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონს, რომლის თანახმად ინდივიდუალური მეწარმე იურიდიული პირი არ არის — იგი საქმიან ურთიერთობებში უფლებებს ახორციელებს და მოვალეობებს ასრულებს, როგორც ფიზიკური პირი, ხოლო სამეწარმეო საქმიანობიდან წარმოშობილი ვალდებულებებისთვის კრედიტორის წინაშე პასუხს აგებს პირადად, მთელი თავისი ქონებით. პრაქტიკული შედეგი: ინდივიდუალური მეწარმე იბეგრება როგორც ფიზიკური პირი, ხოლო საწარმო — მოგების გადასახადით.
ტერმინოლოგიური ხაფანგი
ყურადღება: 2022 წლის 1 იანვრიდან მოქმედი „მეწარმეთა შესახებ“ ახალი კანონი ტერმინ „საწარმოს“ სხვა მნიშვნელობით იყენებს — მისი მე-2 მუხლის მიხედვით, საწარმო არის სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების ორგანიზებული სისტემა, ხოლო მეწარმედ მიიჩნევა ფიზიკური ან იურიდიული პირი, რომელსაც აქვს საწარმო. ე.ი. კორპორაციულ სამართალში „საწარმო“ ორგანიზებული სისტემაა, საგადასახადო სამართალში კი — დაბეგვრის სუბიექტი. დოკუმენტის შედგენისას ყოველთვის უნდა დაზუსტდეს, რომელი კანონის მნიშვნელობით არის ტერმინი გამოყენებული.
დასკვნა
21-ე მუხლი დეფინიციური ნორმა კი არა — დაბეგვრის სუბიექტთა წრის განმსაზღვრელია. ბიზნესის სამართლებრივი ფორმის შერჩევისას ეს ანალიზი რეგისტრაციამდე უნდა ჩატარდეს — შემდგომი გასწორება უფრო ძვირი ჯდება.
ნორმატიული წყაროები და ლიტერატურა
საქართველოს საგადასახადო კოდექსი, მუხ. 21, 22, 30, 36 · „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონი (ძალაშია 2022 წ. 1 იანვრიდან), მუხ. 2, 3 · საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი, მუხ. 24.5.
ნადარაია ლ., როგავა ზ., რუხაძე კ., ბოლქვაძე ბ., საქართველოს საგადასახადო კოდექსის კომენტარი, წიგნი I (§§ 1–155), მუხ. 21, გვ. 196–201.
ნიკოლოზ ფხალაძე | ადვოკატი, საადვოკატო ბიურო „ფხალაძე და პარტნიორები“
+995 597 117 795 · nikushapkhaladzelawyer@gmail.com · www.pkhaladze-law.ge
